Bokashi Nedir? Mutfak Atığını Fermente Ederek Toprağa Dönüştürün

Kısa cevap: Bokashi, mutfak atıklarını kapaklı bir kovada, faydalı mikroorganizmalarla aşılanmış kepek yardımıyla havasız ortamda fermente eden Japon kökenli bir yöntemdir. Kova dolduktan sonra yaklaşık iki hafta bekletilen atık, toprağa gömüldüğünde genellikle 2–4 hafta içinde ayrışır. Klasik komposttan farklı olarak pişmiş yemek, et ve süt ürünleri de bokashi kovasına konabilir.

Apartmanda yaşıyorsanız ya da bahçenizde kompost yığını için yer yoksa mutfak atıklarını değerlendirmek zor görünebilir. Bokashi, mutfağınızda tezgâh altına sığan, neredeyse kokusuz bir kova ile bu sorunu çözer.

Bu rehberde bokashinin ne olduğunu, nasıl çalıştığını, kepek ve kova hazırlığını, kovaya nelerin girebileceğini, çıkan sıvının nasıl kullanılacağını ve fermente atığın sebze yatağına ya da saksıya nasıl gömüleceğini adım adım anlatıyoruz.

Bokashi nedir, nasıl çalışır?

"Bokashi", Japonca'da "fermente edilmiş" anlamına gelir. İstanbul Gedik Üniversitesi araştırmacılarının ISPEC Tarım Bilimleri Dergisi'nde yayımlanan çalışmasında da belirtildiği gibi yöntem, Japon bilim insanı Prof. Teruo Higa'nın geliştirdiği "etkili mikroorganizmalar" (EM) yaklaşımına dayanır.

Klasik kompostta atıklar oksijenle ayrışır. Bokashide ise süreç havasızdır: Washington State University (WSU) Extension'a göre bokashi kepeği laktik asit bakterileri, mayalar ve fototrofik bakteriler içerir. Bu mikroorganizmalar atığı çürütmek yerine turşu yapar gibi fermente eder.

Bu yüzden bokashi kovasında atık gözle görülür şekilde parçalanmaz; asıl ayrışma toprağa gömüldükten sonra, toprak canlıları sayesinde hızla gerçekleşir.

Bokashi ile klasik kompost arasındaki fark nedir?

Bokashi ve klasik kompost birbirinin rakibi değildir. Fermente bokashi atığını kompost yığınına eklemek, yığını hızlandırmanın da iyi bir yoludur.

Bokashi için neler gerekir?

1. Bokashi kovası

WSU Extension'a göre bokashi için sıkıca kapanan ve altında sıvıyı boşaltmak için musluk bulunan bir kova kullanılır. Gedik Üniversitesi çalışmasında 15–20 litrelik, tabandan yaklaşık 5 cm yukarıda musluğu ve içinde bir süzgeç tabanı bulunan bir kova tarif edilir.

Hazır bokashi kovası bulamazsanız kendiniz yapabilirsiniz:

1. İç içe geçen iki plastik kova alın.
2. İçteki kovanın tabanına matkapla birçok küçük delik açın.
3. Dıştaki kovanın tabanına sıvı birikir; buradan düzenli olarak boşaltın ya da dış kovaya bir musluk takın.
4. Kapağın hava geçirmeyecek şekilde kapandığından emin olun.

İki kova kullanmak işinizi kolaylaştırır: Biri fermente olurken diğerini doldurabilirsiniz.

2. Bokashi kepeği

Bokashi kepeği, mikroorganizmalarla aşılanmış buğday kepeği ya da pirinç kavuzudur. Hazır olarak satın alınabilir ya da evde yapılabilir. Gedik Üniversitesi çalışmasında buğday kepeği, EM çözeltisi, melas ve klorsuz su ile hazırlanan kepeğin hava almayan bir poşette yaklaşık iki hafta bekletildikten sonra kullanıma hazır olduğu anlatılır.

Evde kepek yapacaksanız klorlu şebeke suyu yerine dinlendirilmiş ya da klorsuz su kullanın; klor mikroorganizmaları zayıflatabilir.

Bokashi kovası adım adım nasıl doldurulur?

1. Tabana kepek serpin: Kovanın dibine bir avuç bokashi kepeği yayın.
2. Atığı ekleyin: Mutfak atıklarını kovaya koyun. Büyük parçaları doğrayın; WSU Extension'a göre küçük parçalar fermantasyonu hızlandırır.
3. Kepek serpin: Her eklemeden sonra üzerine bir avuç kepek serpin. Et ve süt ürünü eklediğinizde biraz daha fazla kepek kullanın.
4. Bastırın: Atığı bir patates ezici ya da tabakla bastırarak aradaki havayı çıkarın.
5. Üstünü örtün: Atığın üzerine bir poşet ya da tabak koyup bastırmak, havayla teması azaltır.
6. Kapağı sıkıca kapatın: Kovayı her açışınızda işinizi çabuk bitirin.
7. Sıvıyı boşaltın: Birkaç günde bir musluktan biriken sıvıyı alın.
8. Dolunca bekletin: Kova dolduğunda kapağı kapatın ve yaklaşık iki hafta açmadan bekletin. WSU Extension bu süreyi 10–14 gün olarak verir. Bu sürede sıvıyı boşaltmaya devam edin.

Kovayı serin, doğrudan güneş almayan bir yerde tutun. Mutfak dolabı, kiler ya da gölgeli bir balkon köşesi uygundur.

Bokashi kovasına neler konur, neler konmaz?

WSU Extension ve North Carolina Cooperative Extension'a göre bokashi, klasik kompostun kabul etmediği atıkların çoğunu da işleyebilir.

Konabilecekler:

• Sebze ve meyve kabukları, artıkları
• Pişmiş yemek artıkları, pilav, makarna
• Bayat ekmek
• Et, tavuk, balık artıkları ve küçük kemikler
• Peynir ve yoğurt gibi süt ürünleri
• Kahve telvesi, çay posası
• Yumurta kabuğu

Konmaması gerekenler:

• Çorba, sos ve fazla sulu yemekler (WSU Extension, serbest sıvıdan kaçınılmasını önerir)
• Büyük kemikler (çok yavaş ayrışır)
• Küflenmiş, çürümüş yiyecekler (istenmeyen mikroorganizmaları kovaya taşır)
• Plastik, ambalaj, kâğıt havlu ve peçete yığınları
• Kedi ve köpek dışkısı

Bokashi sıvısı (bokashi çayı) nasıl kullanılır?

Fermantasyon sırasında kovanın dibinde besince zengin, asidik bir sıvı birikir. Buna "bokashi çayı" ya da bokashi sıvısı denir.

• Sıklık: WSU Extension, koku ve birikimi önlemek için sıvının birkaç günde bir boşaltılmasını önerir.
• Seyreltme: Gedik Üniversitesi çalışmasına göre sıvı 100'de 1 oranında suyla seyreltilerek bitki besin suyu olarak kullanılabilir. Bu, yaklaşık 10 litre suya 100 ml sıvı demektir.
• Uygulama: Seyreltilmiş sıvıyı bitkinin yapraklarına değil, toprağına verin.
• Saklama: Sıvı bekledikçe bozulabilir. Avustralya'daki City of Vincent belediyesinin bilgi notu, sıvının boşaltıldıktan sonra 24 saat içinde kullanılmasını önerir.

Seyreltilmemiş sıvıyı bitkilere asla vermeyin; asidik yapısı kökleri ve yaprakları yakabilir. Bazı kaynaklar seyreltilmemiş sıvının lavabo giderlerine dökülebileceğini de belirtir.

Fermente bokashi toprağa nasıl gömülür?

İki haftalık bekleme sonunda kovayı açtığınızda atıklar şekillerini büyük ölçüde korur ama rengi biraz solmuş, kokusu ekşimsi olur. Bu, fermantasyonun başarılı olduğunu gösterir. Şimdi sıra toprağa gömmekte.

Sebze yatağına ya da bahçeye gömme

WSU Extension'ın önerisi şöyledir:

1. Yaklaşık 20–30 cm derinliğinde bir çukur ya da hendek kazın.
2. Bokashiyi birkaç santimlik bir katman halinde serin ve hacminin 2–3 katı toprakla karıştırın.
3. Üzerini tamamen toprakla kapatın.
4. Bitki köklerinin ve ağaç gövdelerinin hemen dibine gömmeyin; toprağın yüzeyine sermeyin.

Toprağın sıcaklığına göre ekim için bekleme süresi değişir. WSU Extension; sıcak ve canlı toprakta yaklaşık 2 hafta, serin veya sıkışmış toprakta 3–4 hafta, saksılarda ise 4 hafta ve üzeri beklenmesini önerir.

Yükseltilmiş yatakta sırayla gömme

Yükseltilmiş sebze yatakları bokashi için çok elverişlidir; toprakları gevşek ve sıcak olduğu için ayrışma hızlı olur. Pratik bir yöntem şudur: Yatağı zihninizde üç bölüme ayırın, her ay bir bölüme bokashi gömün ve ekimi en son gömdüğünüz bölümden en uzak noktadan başlatın. Böylece yatak boş kalmadan sürekli beslenir.

Bu yöntem, ardışık ekim yaptığınız yataklarda da iyi çalışır: Hasadı biten bölüme bokashi gömün, birkaç hafta sonra aynı yere yeni ekim yapın.

Modüler Sebze Yatağı No:10 (165×110)Gevşek ve sıcak toprağıyla bokashiyi hızla ayrıştırır; bölüm bölüm gömüp sürekli ekim yapın.Ürünü incele →

Bahçesi olmayanlar için "toprak fabrikası"

Bahçeniz yoksa ya da ekili bir alanı bozmak istemiyorsanız, büyük bir kap veya küçük bir yatağı "toprak fabrikası" olarak kullanabilirsiniz. WSU Extension, bir ölçü bokashiyi üç ölçü toprakla karıştırıp bir kapta bekletmeyi alternatif olarak önerir. Birkaç hafta sonra bu karışım, saksı ve yataklarınız için besince zengin bir toprağa dönüşür.

Balkonda yaşıyorsanız bokashi ile beslediğiniz toprağı tekerlekli balkon yatağınızda ve saksılarınızda kullanabilirsiniz. Balkonda yetiştiricilik için balkon yatakları kategorimize göz atabilirsiniz.

Modüler Sebze Yatağı No:1 (60×60)En küçük ölçü; bokashi ve toprağı karıştırıp olgunlaştıracağınız kompakt bir "toprak fabrikası".Ürünü incele →

Bokashide sorun çıkarsa ne yapmalı?

WSU Extension'ın sorun giderme önerilerini şöyle özetleyebiliriz:

• Beyaz küf: Endişelenmeyin; sağlıklı fermantasyonun işaretidir.
• Yeşil, siyah veya mavi küf: Kovaya hava girmiş ya da yeterli kepek kullanılmamış demektir. Küflü kısmı çıkarın, kepek ekleyip bastırın. Küf her yeri kaplamışsa içeriği atıp baştan başlayın.
• Çürük, kükürt veya amonyak kokusu: Daha fazla kepek ekleyin, iyice bastırın ve sıvıyı daha sık boşaltın. Normal bokashi ekşimsi, turşu benzeri kokar.
• Cıvık ve ıslak içerik: Sıvıyı boşaltın, kepek ya da kâğıt parçası gibi emici bir malzeme ekleyin.
• Sirke sinekleri: Kapağın sızdırmadığını kontrol edin ve atığın üstünü her zaman örtülü tutun.

Gömdüğünüz yerdeki ekşimsi koku genellikle bir iki hafta içinde kaybolur. Kedi, köpek veya başka hayvanların gömülen atığı eşelememesi için üzerine yeterince toprak örtün.

Sık sorulan sorular

Bokashi gerçekten 2 haftada toprağa dönüşür mü?

Tam olarak değil. Atık kovada yaklaşık iki hafta fermente olur; bu aşamada henüz toprak görünümünde değildir. Toprağa gömüldükten sonra ise genellikle 2–4 hafta içinde büyük ölçüde ayrışır. Toplamda bir ay civarında mutfak atığınız toprağın bir parçası olur.

Bokashi kovası evde kokar mı?

Kapağı sıkıca kapalı tutulduğunda dışarıya pek koku yaymaz. Kovayı açtığınızda hafif ekşi, turşuya benzer bir koku alırsınız; bu normaldir. Kötü, çürük bir koku varsa yeterli kepek kullanılmamış ya da sıvı boşaltılmamış olabilir.

Bokashi kepeği olmadan bokashi yapılır mı?

Mikroorganizma kaynağı olmadan süreç fermantasyon yerine çürümeye döner. Bu yüzden bokashi kepeği ya da benzeri bir mikroorganizma aşısı gereklidir. Hazır kepek bulamazsanız EM çözeltisi ve buğday kepeğiyle evde hazırlayabilirsiniz.

Bokashi sıvısı hangi bitkilere verilir?

Seyreltilmiş sıvı sebze yataklarına, saksı bitkilerine ve çim alanlara verilebilir. Asidik olduğu için seyreltmeden kullanmayın ve yapraklara püskürtmeyin. Sıvıyı ara sıra verilen bir takviye olarak düşünün; asıl besleme toprağa gömülen bokashiden gelir.

Kışın bokashi yapılır mı?

Kova evin içinde durduğu için fermantasyon kışın da sürer. Ancak toprak soğuk olduğunda gömülen atığın ayrışması yavaşlar. Kışın gömmek yerine bokashiyi büyük bir kapta toprakla karıştırıp ilkbahara kadar bekletebilir ya da kompost yığınına ekleyebilirsiniz.

Bokashi ile solucan gübresi birlikte yapılır mı?

Evet. Fermente bokashi atığı, asitliği azaldıktan sonra solucan kutusuna az miktarda eklenebilir. Solucan gübresinin nasıl yapıldığını solucan gübresi (vermikompost) yazımızda anlattık.

Kaynaklar

• Bokashi Composting — Washington State University Extension, Kitsap County
• Bokashi Composting: A Faster, Easier Way to Turn Kitchen Scraps Into Garden Gold — N.C. Cooperative Extension, Beaufort County
• Evsel Sebze ve Gıda Atıklarından Bokashi Kompostlama Yöntemi ile Pratik Kompost Üretimi — İstanbul Gedik Üniversitesi (ISPEC Tarım Bilimleri Dergisi)
• Bokashi Fact Sheet — City of Vincent (Batı Avustralya)

Bokashi, mutfak atığını çöpe atmak yerine toprağınızı beslemenin en hızlı ve en az yer kaplayan yollarından biridir. Kovayı doldurun, iki hafta bekleyin, yatağınıza gömün. Bu değerli toprağı yetiştiriciliğe dönüştürmek için sebze yataklarımıza göz atabilir, bahçenize özel ölçüyü "Kendin Tasarla" aracıyla oluşturabilirsiniz.

Bahçe Kulesi Ekibi · 2020'den beri Bursa'da sebze yatakları, dikey tarım kuleleri, sera ve kümes iskeletleri üretiyoruz. Bu rehberdeki bilgiler, yazının sonunda listelenen kaynaklarla doğrulanmıştır. Son güncelleme: 02.11.2026.